INTEGRACJA SENSORYCZNA (SI – Sensory Integration) jest to (za Z. Przyrowskim) proces właściwej rejestracji bodźców, ich szybki i precyzyjny sposób przesyłania, różnicowania, modulacji (wzmacniania lub hamowania aktywności neuronalnej) i interpretacji - skutkujący budową elastycznego modelu rzeczywistości, w oparciu o który mózg rozwija coraz bardziej złożone reakcje adaptacyjne.

Mówiąc w skrócie, integracja sensoryczna jest procesem organizowania i porządkowania docierających do mózgu informacji pochodzących z poszczególnych układów zmysłów, którego rezultatem jest celowe działanie.

W procesie integracji sensorycznej informacje płynące ze wszystkich zmysłów (dotyk, układ przedsionkowy-odbierający ruch, czucie ciała-czyli propriocepcja, węch, smak, wzrok i słuch) są przez mózg segregowane, rozpoznawane, interpretowane i łączone ze sobą z wcześniejszymi doświadczeniami.

Integracja sensoryczna rozpoczyna się już w okresie płodowym i trwa do około 7 roku życia. Jest podstawą prawidłowego rozwoju dziecka i to od niej są zależne takie procesy, jak: koordynacja ruchowa, praksja, percepcja wzrokowa i słuchowa czy mowa. Wpływa na rozwój emocji, uwagi, zachowań społecznych, uczenie się.

Nasze układy zmysłowe współdziałają ze sobą, wpływając na siebie i pomagając sobie wzajemnie w wykonywaniu zadań związanych z naszym codziennym funkcjonowaniem. Nierozwinięcie określonych umiejętności w kolejnych stadiach rozwoju powoduje powstawanie trudności w funkcjonowaniu i zachowaniu dziecka. Zarówno niewielkie, jak i poważne deficyty w jednym lub więcej z percepcyjnych układów zmysłowych mogą wpływać dezorganizująco na naukę szkolną, umiejętność zabawy, zdolności ruchowe czy mowę.

Wiele osób nie zdaje sobie sprawy z istnienia trzech układów sensorycznych: dotykowego, przedsionkowego i proprioceptywnego. Nie tylko powinny one funkcjonować prawidłowo, ale także ze sobą współpracować. W przeciwnym razie dziecko doświadcza kłopotów dotyczących interakcji z otoczeniem, a także rozpoznawania sygnałów wysyłanych przez własny organizm.

 

Układ dotykowy

Jak sama nazwa wskazuje, dotyczy on zmysłu dotyku. Pozwala na odczuwanie, czy dane obiekty są gorące czy zimne, ostre czy tępe, szorstkie czy gładkie. Układ ten umożliwia nam rozpoznawanie przedmiotów za pomocą dotyku, odczuwanie bólu, ciśnienia itp.(…)

Układ przedsionkowy

Koordynuje on ruchy oczu, głowy i ciała. Pozwala nam balansować na równoważni, bujać się na huśtawce, koordynować ruchy obu stron ciała i łapać równowagę, gdy się potkniemy.(…)

Układ proprioceptywny

Korzysta on z danych dostarczanych przez mięśnie i stawy, aby informować mózg o pozycji ciała. Dzięki niemu możemy stać bez przewracania się, używać ołówka lub kozłować piłką.

Uczymy się i rozwijamy się przez zmysły. Wszystkie informacje zmysłowe docierające z ciała i z otoczenia są niezwykle ważne dla budowania wiedzy o sobie (swoim ciele, położeniu poszczególnych części ciała) i wiedzy o świecie. W prawidłowym rozwoju dziecka niezwykle ważny jest ruch i bezpośrednie doświadczenia zmysłowe. Dobrze zaplanowane i systematycznie wykonywane codzienne czynności oraz właściwa zabawa stanowią solidny fundament do prawidłowego rozwoju.

W przypadku małych dzieci, warto zastosować się do poniższych zasad:

·  Nie ograniczaj kontaktu dotykowego z dzieckiem (przytulaj, głaszcz, masuj).

·  Nie ograniczaj kontaktu kinestetycznego z dzieckiem (noś na rękach, kołysz, bujaj, kręć się z dzieckiem).

·  Wkładaj do rąk dziecka różne zabawki, przedmioty i pomóż mu poznawać je.

·  Muzykuj z dzieckiem na naturalnych instrumentach (garnki, butelki, talerze itd.).

·  Pokaż dziecku jak brzmi świat (uderzaj łyżeczką w szklankę, przelewaj wodę, włącz suszarkę itd.).

·  Pozwól dziecku na swobodny ruch i trening mięśniowy (ułóż dziecko na bezpiecznym podłożu i pozwól mu samodzielnie się poruszać, przekręcać, przesuwać, dźwigać).

·  Stwórz dziecku bogate sensorycznie środowisko (węch, smak, wzrok, dotyk, przedsionek, propriocepcja).

·  Zapewnij dziecku zaspokojenie podstawowych potrzeb fizjologicznych i psychicznych (jedzenie, ciepło, czysta pielucha, bezpieczeństwo).

·  Sięgnij do starych, sprawdzonych zabaw i zabawek (np.: masa solna, drewniane klocki, glina itp.).

·  Pozwól dziecku brudzić się, w ten sposób poznaje świat - pamiętaj, że zgodnie z obiegowym powiedzeniem „dzieci dzielą się na szczęśliwe i czyste”.

W przypadku dzieci starszych należy pamiętać o:

·  uprawianiu sportów,

·  ograniczeniu zajęć statycznych (przesiadywanie przez komputerem, telewizorem),

·  właściwym odżywianiu się.

 

Aby pomóc lepiej zrozumieć, w jaki sposób mózg przetwarza otrzymywane informacje, specjaliści często dzielą tę sferę na kilka elementów, np. rejestrowanie, modulację i odpowiedź.(…)

Oto kilka przykładów zachowań, które mogą się pojawić u dziecka doświadczającego problemów z przetwarzaniem bodźców sensorycznych:

- Trudności z rejestrowaniem: dziecko może zbyt słabo reagować na ruch lub dotyk, wydawać się letargiczne, z opóźnieniem odpowiadać na docierające do niego bodźce. Z drugiej strony może także reagować na te czynniki w sposób zbyt gwałtowny.

- Trudności z modulacją: dziecko może źle znosić zmiany w codziennych czynnościach, łatwo się rozpraszać, być nadmiernie aktywne, mieć problemy z przechodzeniem od jednej czynności do drugiej lub wydawać się nieobecne, wycofane z życia lub zamknięte we własnym świecie.

- Trudności z odpowiedzią lub „integracją”: dziecko może mieć problemy z motoryką, reagować w sposób niezdarny, mieć słabą świadomość własnego ciała i kłopoty z koordynacją obu stron ciała.

JAKIE ZACHOWANIA DZIECKA MOGĄ WSKAZYWAĆ NA ZABURZENIA INTEGRACJI SENSORYCZNEJ?

Istnieją pewne objawy nieprawidłowości w funkcjonowaniu dziecka, na które rodzice (opiekunowie) dziecka czy nauczyciele powinni zwrócić uwagę. Pojedynczy objaw nie jest wskazaniem do diagnozy SI. Jednak już kilka, a tym bardziej kilkanaście z nich jest powodem do przeprowadzenia pełnej diagnozy procesów integracji sensorycznej dziecka.

Do objawów tych należą:

·  opóźnienia i zaburzenia rozwoju mowy

·  obciążony wywiad okołoporodowy (ciąże wysokiego ryzyka, wcześniactwo, pobyty na OIOM-ie noworodkowym, powikłania okołoporodowe)

·  trudności z czytaniem, pisaniem, liczeniem - trudności z rozpoznawaniem liter, cyfr, mylenie, odwracanie liter, pismo lustrzane, przekręcanie sylab, wyrazów, czytanie wyrazów od końca

·  problemy z percepcją wzrokową (mylenie liter podobnych, np. p/b, b/d),

·  nieprawidłowy chwyt kredki, długopisu, kłopoty z cięciem nożyczkami, rysowaniem po śladzie, kalkowaniem,

·  trudności z utrzymaniem głowy (podczas dłuższego siedzenia) w pozycji pionowej, podpiera ją ręką, kładzie się na stoliku

·  często kłopoty ze wskazaniem części ciała, myli stronę prawą i lewą

·  trudności z samodzielnym żuciem i przełykaniem pokarmów, wybiera dania papkowate, z samodzielnym piciem

·  ma prawie zawsze jakiś siniak czy zadrapanie, gdyż potyka się i przewraca częściej niż rówieśnicy

·  wiele czynności samoobsługowych wykonuje z trudem, powoli, niezdarnie; do końca ich nie potrafi opanować. Ma kłopoty z: samodzielnym korzystaniu z WC czy kąpielą w łazience, ubieraniem się, zwłaszcza zapinaniem guzików, sznurowaniem butów

·  nadmierną ruchliwość - nie może usiedzieć czy ustać w jednym miejscu

·  utrudnioną orientację w otoczeniu - dziecko czuje się zagubione, potrzebuje sporo czasu by zapamiętać otoczenie

·  zaburzenia napięcia mięśniowego - wzmożone lub obniżone np. szybka męczliwość podczas pisania

·  lęk przed upadkiem lub wysokością - wchodząc po schodach lub schodząc częściej niż inne dzieci trzyma się poręczy, niepewnie stawia nogi

·  obniżone zainteresowanie aktywnością ruchową, niechęć do karuzeli i huśtawek na placu zabaw, dziecko nie lubi podskakiwać, wykonywać fikołków. Okazuje zdenerwowanie przed np. wejściem na wysoką drabinkę

·  niewspółmierną reakcję (np. krzyk, płacz) do siły bodźca na nagłe dotknięcie albo lekkie popchnięcie z tyłu

·  problemy z siadaniem na krześle lub poprawiając na nim swoją pozycję zdarza się, że spada, ma niezgrabne ruchy - zbyt zamaszyste, dziwaczne albo często chodzi na palcach

·  problemy z rzucaniem i łapaniem piłki

·  skłonności do szybkiego męczenia się, sprawia wrażenie słabego dziecka

·  problemy z uczeniem się nowych aktywności ruchowych (pływanie, jazda na rowerze), podczas gimnastyki lub rytmiki kłopoty z dotrzymaniem kroku rówieśnikom - wielu ćwiczeń nie jest w stanie wykonać.

·  słabe wyczucie odległości np. często staje zbyt blisko innych ludzi czy przedmiotów, nieumyślnie wchodzi lub wpada na meble, ściany czy inne osoby. Dziecku często przytrafiają się nieumyślne sytuacje np. rozlewanie soku, zrzucanie książek z ławki, rozsypywanie cukru

·  zaburzoną orientację - podczas gier zespołowych zdarza się, że biegnie w innym kierunku niż jego drużyna, w inną stronę niż piłka, którą ma złapać

·  problemy z koncentracją uwagi - trudności w skupieniu uwagi nad zadaniem, z wysłuchaniem polecenia.

·  trudności ze współpracą z dorosłym lub współdziałania z innymi dziećmi;

·  problemy emocjonalne - często się obraża, jest uparte, reaguje agresywnie albo w kontaktach z innymi ludźmi dziecko zamyka się w sobie, jest nieśmiałe i wycofywane z kontaktu

·  niską samoocenę i nie wierzy we własne siły i możliwości

·  nieprawidłową postawę ciała (garbienie się lub tendencja do chodzenia na palcach),

·  obniżone (hipotonia) lub zwiększone napięcie mięśniowe (hipertonia),

·  zaburzenia równowagi,

·  chorobę lokomocyjną,

·  niechęć do ćwiczeń sportowych,

·  problemy z oceną przestrzeni,

·  niskie umiejętności tworzenia sekwencji,

·  niskie zdolności organizacyjne,

·  upośledzone poczucie czasu,

·  szybką męczliwość w pozycji stojącej,

·  szybką męczliwość w pozycji z rękoma uniesionymi do góry,

·  szybkie męczenie się podczas chodzenia po nierównym podłożu,

·  lęk wysokości,

·  utrudnioną kontrolę głowy,

·  trudności z postrzeganiem wzrokowym,

·  zachwianą równowagę przy ruchach głowy w którąkolwiek stronę,

·  ruchy jednostronne zamiast naprzemiennych (np. w czasie chodzenia, skakania itd.),

·  trudności z przekraczaniem linii środka ciała,

·  słabo rozwinięte ruchy wodzenia wzrokiem,

·  trudności z ustaleniem dominującej strony ciała,

·  brzydkie i wolne pismo,

·  trudności z opanowaniem ortografii i gramatyki,

·  trudności z wyrażaniem myśli pisemnie,

·  trudności z percepcją wzrokową, szczególnie symetrycznych przedstawień kształtów,

·  nieprawidłową postawę, pochylona sylwetka podczas chodzenia, tzw. małpi chód,

·  tendencja do garbienia się podczas siedzenia w ławce,

·  podczas siedzenia nogi ułożone w kształcie litery "W",

·  zaburzoną koordynację ręce - oczy,

·  syndrom niezdarnego dziecka,

·  dziecko strasznie bałagani przy jedzeniu - rzadko trafia precyzyjnie łyżką do ust,

·  trudności z widzeniem obuocznym,

·  wolne przepisywanie, szczególnie z tablicy,

·  trudności z nauką pływania, szczególnie na brzuchu,

·  trudności w grze w piłkę,

·  zaburzenia uwagi,

·  nadwrażliwość na bodźce zmysłowe, np. gwałtownie reaguje i długo narzeka nawet na drobne urazy, często mruży oczy; zatyka uszy z powodu hałasu czy określonego dźwięku; dziecko zwraca szczególną uwagę na zapachy, które wywołują jego niepokój a czasem zdecydowaną dezaprobatę; unikanie zabaw plasteliną, malowania palcami, unikanie dotykania niektórych faktur i substancji np. kleju, piasku. trudności z tolerancją na czesanie, mycie głowy, podczas mycia zębów miewa odruch wymiotny.

· podwrażliwość na bodźce zmysłowe, np. dziecko lubi kręcić się intensywnie i bardzo długo na karuzeli; może celowo uderzać się przedmiotami lub wpadać na ścianę, pocierać dłonie czy inne części ciała rzeczami o chropowatej fakturze, może uparcie obwąchiwać wybrane przedmioty, poszukiwać takich wrażeń jak np. wpatrywanie się w światło lampy sufitowej czy latarki; dziecko lubi smakować nietypowe czy niejadalne rzeczy takie jak np. pasta do butów; może też ignorować ból np. w takich sytuacjach jak dotykanie gorących przedmiotów.

Jeśli dziecko ma problemy z obszaru integracji sensorycznej należy jak najszybciej skorzystać z profesjonalnej pomocy. Starsze dziecko utrwala niewłaściwe wzorce reagowania na bodźce i jest narażone na wtórne (do zaburzeń integracji sensorycznej) problemy emocjonalne oraz behawioralne. Jego samoocena szybciej ulega zaniżeniu przyczyniając się do reakcji tzw. błędnego koła.

 

Z problemów w zakresie integracji sensorycznej dzieci nie wyrosną. Te problemy będą rosły razem z nimi.

Dlatego tak ważna jest wczesna interwencja terapeutyczna, która wspiera system nerwowy tak, aby, mógł on prawidłowo odbierać, interpretować i organizować napływające informacje zmysłowe.

Twórcą teorii integracji sensorycznej jest dr Jean Ayres (1920–1989), psycholog, terapeuta i pracownik naukowy Uniwersytetu Kalifornijskiego w USA. W latach 60-tych XX wieku badaczka sformułowała hipotezy wskazujące na związki procesów integracji sensorycznej z procesami uczenia się. Następnie skonstruowała baterie testów mierzących procesy leżące u podstaw uczenia się.